لزوم اصل همکاری در زمینه بهرهبرداری از آبراهههای بینالمللی
راهی برای حل منازعه آبی ایران و عراق
گروه اجتماعی
امروزە، همکاری در زمینە آبراهههای بینالمللی نە تنها بە ضرورتی گریزناپذیر تبدیل شدە است، بلکە روز بە روز بر اهمیت آن نیز افزودە میشود. همکاری بینالمللی درواقع پدیدەای نوین در حقوق بینالملل عمومی نیست، زیرا از دیرباز دولتها در زمینەهای مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی همکاریهای متعدد و گوناگونی با یکدیگر داشتەاند. اما بهرەبرداری از آبراهههای بینالمللی، ناگزیر باعث ظهور منازعات و تنشهای مختلفی در بین دولتهای ساحلی خواهد شد. شواهد عملی دال بر این است کە دولتهای منبع، بە شیوەهای مختلف سعی بر آن دارند کە بیشترین استفادە از این آبراههها را داشتە باشند کە این امر باعث ظهور منازعات عدیدەای در بین کشورهای ساحلی خواهد شد. استفادە منصفانە و معقول از آبراههها ممکن نخواهد بود، اگر اصل همکاری در روابط آبی مابین این کشورها مورد توجە قرار نگیرد.
«آزاد ولدبیگی» کارشناس و صاحبنظر در حوزه حقوق بینالملل عمومی در نشستی با عنوان «اصل همکاری در زمینە بهرەبرداری از آبراهههای بینالمللی» با تکیه بر مطالعە موردی ایران و عراق به تشریح این موضوع و اهمیت آن پرداخته است.
به گزارش« رسالت»، این کارشناس روز گذشته، در امتداد سلسله گفت وگوهای تعاملی کنشگران اجتماعی و مردم در مورد بحران آب که به همت کمپین مردمی حمایت از زاگرس مهربان با مشارکت تشکلهای مدنی برگزار شد، ابتدا به تبیین مفهوم اصل همکاری پرداخت و گفت: اصطلاح «همکاری» در مقابل واژە رقابت قرار دارد و به معنای تعامل میان یک یا چند واحد سیاسی یا بازیگر سیاسی در حوزەها و زمینەهای خاص است و در این میان، همکاری در مورد منابع آبی مشترک، مجموعەای از تدابیر و تعهدات متقابل از سوی دولتهای ذینفع را شامل میشود. طبیعتا فوائد اصل همکاری نیز مشخص است؛ ازجمله حفاظت از آبراهههای بینالمللی، تحقق بهرەبرداری بهتر از ثروتهای آبراە، کاهش هزینە پروژەهای آبی و افزایش منافع دولتها در خارج از چارچوب حوضە.
این کارشناس موانع اصل همکاری را نیز شامل حاکمیت مطلق و محدود، تأثیر عوامل و اعتبارات سیاسی و وضعیت جغرافیایی، اقتصادی و نظامی دانست و سپس تاریخچه همکاری در زمینە بهرەبرداری از آبراهههای بینالمللی را این گونه توضیح داد: پس از خاتمە جنگ جهانی دوم و تاسیس سازمان ملل متحد، اصل همکاری بینالمللی در بین دولتها بە یکی از مهمترین اصول کاری این سازمان تبدیل شد کە این امر از طریق حلوفصل منازعات بە صورت مسالمتآمیز، منع استعمال زور و توسعە روابط دوستانە در بین کشورها قابل تحقق است. بدین ترتیب مشخص میشود کە همکاری بینالمللی، سنگ بنای روابط دوستانە در بین کشورهای جهان را تشکیل میدهد.
بهرەبرداری و منافع یک کشور در آبراە نباید بە ضرر دیگر کشورها تمام شود
این فارغالتحصیل از دانشگاە صلاحالدین اربیل عراق در رشته حقوق بینالملل عمومی، در ادامه عنوان کرد: امروزە دیگر آب لازمە زندگی نیست، بلکە آب خود زندگی است و بر همین اساس نباید تعامل با آبراەهای بینالمللی بە نحوی باشد کە بهرەبرداری و منافع یک کشور در آبراە، بە ضرر دیگر کشورها تمام شود. همانگونە کە روابط تجاری باید بە طریقی باشد کە منافع همە اطراف را تامین نماید، تعامل با آبراهههای بینالمللی نیز باید منافع تمام دولتهای ذینفع را تامین نماید و این مهم بدون اصل همکاری میان کشورها قابل تحقق نیست. وابستگی مشترک در آبراهههای بینالمللی میتواند زمینە بالقوە همکاری و تعاون در بین کشورهای جهان را بیشازپیش گسترش دهد. قضیە دریاچە آرال، یکی از نمونەهای بارز عدم همکاری بر سر منابع آبی است کە بە یک فاجعە بزرگ زیستمحیطی تبدیل شد.
همکاری میان کشورها در کنوانسیون استفادەهای غیرکشتیرانی از آبراهههای بینالمللی
ولدبیگی با تاکید براینکه توزیع و پراکندگی ناعادلانە آبهای شیرین در سطح کرە زمین، باعث تشدید رقابت کشورها بر سر منابع آبی مشترک شدە، تصریح کرد: همین امر سبب ایجاد اختلاف، تنش و تضادهای سیاسی و بعضا نظامی در بین کشورهای جهان میشود. از اینروست کە جامعە بینالمللی از سالها پیش تلاش وافری را در جهت حلوفصل این مشکل آغاز نمودە است کە درنهایت، بە انعقاد کنوانسیون استفادەهای غیر کشتیرانی از آبراهههای بینالمللی در سال ١٩٩٧ منتهی گشت. یکی از اصولی کە در این کنوانسیون و بسیاری از معاهدات دوجانبە و چندجانبە دیگر مورد توجە قرار گرفتە است، اصل همکاری در بین کشورها در زمینە آبراهههای بینالمللی است.
این کارشناس و صاحبنظر معتقد است: امروزە با توسعە بهرەبرداری از آبراهههای بینالمللی در امور غیر کشتیرانی از جملە کشاورزی، صنعتی و بازرگانی این آبراههها بیشازپیش مورد توجە قرار گرفتەاند. همچنین با توجە بە تغییرات اقلیمی، خشکسالی، بهرەبرداری بیرویە از آب، کمبود منابع آبی و افزایش جمعیت؛ منازعات بر سر آبراهههای بینالمللی تشدید شده است. حال اینکه یکی از اصول شایع در حقوق بینالملل عمومی، اصل همکاری میان کشورهاست کە در منشور سازمان ملل متحد و شماری از معاهدات بینالمللی چندجانبە و دوجانبە از جملە کنوانسیون استفادەهای غیر کشتیرانی از آبراهههای بینالمللی سال ١٩٩٧ بر آن تاکید شدە است. منازعات آبراهههای بینالمللی در بین ایران و عراق در سالهای اخیر صورت حادتری بە خود گرفتە است کە بدون همکاری میان این دو کشور قابل حلوفصل نیست، از اینروی اصل همکاری در زمینە آبراهههای بینالمللی امروزە بە شکل جدی مورد توجە قرار گرفته است.
منازعات آبی ایران و عراق با چندین آبراە بین المللی مشترک از دیرباز ادامە دارد
این فارغالتحصیل از دانشگاە صلاحالدین اربیل عراق در رشته حقوق بینالملل عمومی در بخش دیگری از این نشست بیان کرد: منازعات آبی ایران و عراق بە عنوان دو کشور همسایە کە دارای چندین آبراه بینالمللی مشترک هستند از دیرباز ادامە دارد، و برای حلوفصل این مشکل موافقتنامە ایران و عراق راجع بە رودخانەهای مرزی سال ١٩٧٥ و یادداشت تفاهم سال ٢٠١٢ میان این دو کشور بە امضاء رسیدە است. لذا تلاشم این است که در این نشست اصل همکاری با توجە بە کنوانسیون استفادەهای غیر کشتیرانی سال ١٩٩٧ و موافقتنامە میان ایران و عراق در مورد رودخانەهای مرزی و یادداشت تفاهم منعقدە بین این دو کشور را بررسی کنم. براین اساس باید تاکید کنم که با توجە بە موافقتنامە راجع بە استفادە از آب رودخانەهای مرزی سال ١٩٧٥ و یادداشت تفاهم سال ٢٠١٢ بین ایران و عراق، میتوان نتیجە گرفت کە هر دو کشور متمایل بە همکاری، تحکیم علایق دوستی و حسن همجواری بودە و استفادە از رودخانەهای مرزی را منوط بە رعایت منافع عالیە دو کشور کردەاند. همچنین در مادە ٢ موافقتنامە، طرفین در مورد تقسیم آب رودخانەهای مرزی بە توافق رسیدەاند. در مادە ٣ نیز بر تشکیل کمیسیون دائمی فنی مختلط تاکید دارند کە این امر نیز منطبق با مادە ٨ کنوانسیون استفادەهای غیر کشتیرانی سال ١٩٩٧ در زمینە تعهد کلی بە همکاری و مکانیزم تشکیل کمیتەهای مندرج در مادە فوقالذکر است. همچنین انجام مطالعات فنی و نظارت بر مسائل مربوط بە رودخانەهای محاذی و متوالی و امکانات استفادە بهتر از اینرودخانەها کە در مواد ٣ و ٤ موافقتنامە سال ١٩٧٥ ذکر شدە است، عملا همسو با مادە ٩ کنوانسیون سال ١٩٩٧ در مورد تبادل دادەها و اطلاعات منظم مربوط بە آبراهههای بینالمللی و مادە ١١ در مورد مشورت و گفت وگو در زمینە آبراههها و همچنین مادە ٢٤ کنوانسیون مذکور در زمینە مدیریت مشترک آبراهههای بینالمللی است.
تاکید موافقتنامە سال ١٩٧٥ بر همکاری ایران و عراق در حوزه منابع آبی مشترک
وی در ادامه، مطرح کرد: هرچند موافقتنامە سال ١٩٧٥ از نظر زمانی ٢٢ سال قبل از کنوانسیون استفادەهای غیر کشتیرانی از آبراهههای بینالمللی سال ١٩٩٧ منعقد شدە و فاقد چارچوب حقوقی پیشرفتە امروزین در زمینە حقوق آبراهههای بینالمللی است، اما بااینحال منافی همکاری و تعاون بین ایران و عراق در زمینە این آبراههها نیست و تا انعقاد معاهدەای جدید و منطبق با معایر امروزین حقوق آبراهههای بینالمللی، میتوان نسبت بە اجرای آن اقدام نمود. در موافقتنامە سال ١٩٧٥ و در یادداشت تفاهم سال ٢٠١٢ منعقدە میان ایران و عراق بر اصل همکاری بین دو کشور در زمینە منابع آبی مشترک تاکید شدە و پر واضح است که اختلافات بین ایران و عراق در زمینە آبراهههای بینالمللی، بدون اجرای اصل همکاری قابل حل نیست و امروزە با توجە بە تغییرات اقلیمی، خشکسالی، افزایش جمعیت و توسعە بهرەبرداری از منابع آبی، منازعات آبی بین دو کشور گسترش یافتە است، لذا ضروری است کە اصل همکاری به صورت جدی و عملی مورد توجە قرار بگیرد. منابع آبی مشترک بین ایران و عراق بە جای اینکە زمینەای برای عمیقتر شدن اختلافات بین دو کشور باشند، میتوانند پل توسعە همکاری دوجانبە نە تنها در زمینە مسائل مربوط بە آب شوند، بلکە میتواند بە توسعە همکاری طرفین در زمینەهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نیز یاری رساند.
این کارشناس در خاتمه یادآور شد: آبراهههای بینالمللی بین ایران و عراق منابع آبی مشترکاند و مشمول قواعد بهرەبرداری از آبراهههای بینالمللی مندرج در کنوانسیون استفادەهای غیر کشتیرانی از آبراهههای بینالمللی سال ١٩٩٧ و موافقتنامە راجع بە آبهای مرزی سال ١٩٧٥ هستند، اما بە رغم وجود این قواعد و موافقتنامە، منازعات آبی مابین دو کشور همچنان بە قوت خود باقی است.
امروزە، همکاری در زمینە آبراهههای بینالمللی نە تنها بە ضرورتی گریزناپذیر تبدیل شدە است، بلکە روز بە روز بر اهمیت آن نیز افزودە میشود. همکاری بینالمللی درواقع پدیدەای نوین در حقوق بینالملل عمومی نیست، زیرا از دیرباز دولتها در زمینەهای مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی همکاریهای متعدد و گوناگونی با یکدیگر داشتەاند. اما بهرەبرداری از آبراهههای بینالمللی، ناگزیر باعث ظهور منازعات و تنشهای مختلفی در بین دولتهای ساحلی خواهد شد. شواهد عملی دال بر این است کە دولتهای منبع، بە شیوەهای مختلف سعی بر آن دارند کە بیشترین استفادە از این آبراههها را داشتە باشند کە این امر باعث ظهور منازعات عدیدەای در بین کشورهای ساحلی خواهد شد. استفادە منصفانە و معقول از آبراههها ممکن نخواهد بود، اگر اصل همکاری در روابط آبی مابین این کشورها مورد توجە قرار نگیرد.
«آزاد ولدبیگی» کارشناس و صاحبنظر در حوزه حقوق بینالملل عمومی در نشستی با عنوان «اصل همکاری در زمینە بهرەبرداری از آبراهههای بینالمللی» با تکیه بر مطالعە موردی ایران و عراق به تشریح این موضوع و اهمیت آن پرداخته است.
به گزارش« رسالت»، این کارشناس روز گذشته، در امتداد سلسله گفت وگوهای تعاملی کنشگران اجتماعی و مردم در مورد بحران آب که به همت کمپین مردمی حمایت از زاگرس مهربان با مشارکت تشکلهای مدنی برگزار شد، ابتدا به تبیین مفهوم اصل همکاری پرداخت و گفت: اصطلاح «همکاری» در مقابل واژە رقابت قرار دارد و به معنای تعامل میان یک یا چند واحد سیاسی یا بازیگر سیاسی در حوزەها و زمینەهای خاص است و در این میان، همکاری در مورد منابع آبی مشترک، مجموعەای از تدابیر و تعهدات متقابل از سوی دولتهای ذینفع را شامل میشود. طبیعتا فوائد اصل همکاری نیز مشخص است؛ ازجمله حفاظت از آبراهههای بینالمللی، تحقق بهرەبرداری بهتر از ثروتهای آبراە، کاهش هزینە پروژەهای آبی و افزایش منافع دولتها در خارج از چارچوب حوضە.
این کارشناس موانع اصل همکاری را نیز شامل حاکمیت مطلق و محدود، تأثیر عوامل و اعتبارات سیاسی و وضعیت جغرافیایی، اقتصادی و نظامی دانست و سپس تاریخچه همکاری در زمینە بهرەبرداری از آبراهههای بینالمللی را این گونه توضیح داد: پس از خاتمە جنگ جهانی دوم و تاسیس سازمان ملل متحد، اصل همکاری بینالمللی در بین دولتها بە یکی از مهمترین اصول کاری این سازمان تبدیل شد کە این امر از طریق حلوفصل منازعات بە صورت مسالمتآمیز، منع استعمال زور و توسعە روابط دوستانە در بین کشورها قابل تحقق است. بدین ترتیب مشخص میشود کە همکاری بینالمللی، سنگ بنای روابط دوستانە در بین کشورهای جهان را تشکیل میدهد.
بهرەبرداری و منافع یک کشور در آبراە نباید بە ضرر دیگر کشورها تمام شود
این فارغالتحصیل از دانشگاە صلاحالدین اربیل عراق در رشته حقوق بینالملل عمومی، در ادامه عنوان کرد: امروزە دیگر آب لازمە زندگی نیست، بلکە آب خود زندگی است و بر همین اساس نباید تعامل با آبراەهای بینالمللی بە نحوی باشد کە بهرەبرداری و منافع یک کشور در آبراە، بە ضرر دیگر کشورها تمام شود. همانگونە کە روابط تجاری باید بە طریقی باشد کە منافع همە اطراف را تامین نماید، تعامل با آبراهههای بینالمللی نیز باید منافع تمام دولتهای ذینفع را تامین نماید و این مهم بدون اصل همکاری میان کشورها قابل تحقق نیست. وابستگی مشترک در آبراهههای بینالمللی میتواند زمینە بالقوە همکاری و تعاون در بین کشورهای جهان را بیشازپیش گسترش دهد. قضیە دریاچە آرال، یکی از نمونەهای بارز عدم همکاری بر سر منابع آبی است کە بە یک فاجعە بزرگ زیستمحیطی تبدیل شد.
همکاری میان کشورها در کنوانسیون استفادەهای غیرکشتیرانی از آبراهههای بینالمللی
ولدبیگی با تاکید براینکه توزیع و پراکندگی ناعادلانە آبهای شیرین در سطح کرە زمین، باعث تشدید رقابت کشورها بر سر منابع آبی مشترک شدە، تصریح کرد: همین امر سبب ایجاد اختلاف، تنش و تضادهای سیاسی و بعضا نظامی در بین کشورهای جهان میشود. از اینروست کە جامعە بینالمللی از سالها پیش تلاش وافری را در جهت حلوفصل این مشکل آغاز نمودە است کە درنهایت، بە انعقاد کنوانسیون استفادەهای غیر کشتیرانی از آبراهههای بینالمللی در سال ١٩٩٧ منتهی گشت. یکی از اصولی کە در این کنوانسیون و بسیاری از معاهدات دوجانبە و چندجانبە دیگر مورد توجە قرار گرفتە است، اصل همکاری در بین کشورها در زمینە آبراهههای بینالمللی است.
این کارشناس و صاحبنظر معتقد است: امروزە با توسعە بهرەبرداری از آبراهههای بینالمللی در امور غیر کشتیرانی از جملە کشاورزی، صنعتی و بازرگانی این آبراههها بیشازپیش مورد توجە قرار گرفتەاند. همچنین با توجە بە تغییرات اقلیمی، خشکسالی، بهرەبرداری بیرویە از آب، کمبود منابع آبی و افزایش جمعیت؛ منازعات بر سر آبراهههای بینالمللی تشدید شده است. حال اینکه یکی از اصول شایع در حقوق بینالملل عمومی، اصل همکاری میان کشورهاست کە در منشور سازمان ملل متحد و شماری از معاهدات بینالمللی چندجانبە و دوجانبە از جملە کنوانسیون استفادەهای غیر کشتیرانی از آبراهههای بینالمللی سال ١٩٩٧ بر آن تاکید شدە است. منازعات آبراهههای بینالمللی در بین ایران و عراق در سالهای اخیر صورت حادتری بە خود گرفتە است کە بدون همکاری میان این دو کشور قابل حلوفصل نیست، از اینروی اصل همکاری در زمینە آبراهههای بینالمللی امروزە بە شکل جدی مورد توجە قرار گرفته است.
منازعات آبی ایران و عراق با چندین آبراە بین المللی مشترک از دیرباز ادامە دارد
این فارغالتحصیل از دانشگاە صلاحالدین اربیل عراق در رشته حقوق بینالملل عمومی در بخش دیگری از این نشست بیان کرد: منازعات آبی ایران و عراق بە عنوان دو کشور همسایە کە دارای چندین آبراه بینالمللی مشترک هستند از دیرباز ادامە دارد، و برای حلوفصل این مشکل موافقتنامە ایران و عراق راجع بە رودخانەهای مرزی سال ١٩٧٥ و یادداشت تفاهم سال ٢٠١٢ میان این دو کشور بە امضاء رسیدە است. لذا تلاشم این است که در این نشست اصل همکاری با توجە بە کنوانسیون استفادەهای غیر کشتیرانی سال ١٩٩٧ و موافقتنامە میان ایران و عراق در مورد رودخانەهای مرزی و یادداشت تفاهم منعقدە بین این دو کشور را بررسی کنم. براین اساس باید تاکید کنم که با توجە بە موافقتنامە راجع بە استفادە از آب رودخانەهای مرزی سال ١٩٧٥ و یادداشت تفاهم سال ٢٠١٢ بین ایران و عراق، میتوان نتیجە گرفت کە هر دو کشور متمایل بە همکاری، تحکیم علایق دوستی و حسن همجواری بودە و استفادە از رودخانەهای مرزی را منوط بە رعایت منافع عالیە دو کشور کردەاند. همچنین در مادە ٢ موافقتنامە، طرفین در مورد تقسیم آب رودخانەهای مرزی بە توافق رسیدەاند. در مادە ٣ نیز بر تشکیل کمیسیون دائمی فنی مختلط تاکید دارند کە این امر نیز منطبق با مادە ٨ کنوانسیون استفادەهای غیر کشتیرانی سال ١٩٩٧ در زمینە تعهد کلی بە همکاری و مکانیزم تشکیل کمیتەهای مندرج در مادە فوقالذکر است. همچنین انجام مطالعات فنی و نظارت بر مسائل مربوط بە رودخانەهای محاذی و متوالی و امکانات استفادە بهتر از اینرودخانەها کە در مواد ٣ و ٤ موافقتنامە سال ١٩٧٥ ذکر شدە است، عملا همسو با مادە ٩ کنوانسیون سال ١٩٩٧ در مورد تبادل دادەها و اطلاعات منظم مربوط بە آبراهههای بینالمللی و مادە ١١ در مورد مشورت و گفت وگو در زمینە آبراههها و همچنین مادە ٢٤ کنوانسیون مذکور در زمینە مدیریت مشترک آبراهههای بینالمللی است.
تاکید موافقتنامە سال ١٩٧٥ بر همکاری ایران و عراق در حوزه منابع آبی مشترک
وی در ادامه، مطرح کرد: هرچند موافقتنامە سال ١٩٧٥ از نظر زمانی ٢٢ سال قبل از کنوانسیون استفادەهای غیر کشتیرانی از آبراهههای بینالمللی سال ١٩٩٧ منعقد شدە و فاقد چارچوب حقوقی پیشرفتە امروزین در زمینە حقوق آبراهههای بینالمللی است، اما بااینحال منافی همکاری و تعاون بین ایران و عراق در زمینە این آبراههها نیست و تا انعقاد معاهدەای جدید و منطبق با معایر امروزین حقوق آبراهههای بینالمللی، میتوان نسبت بە اجرای آن اقدام نمود. در موافقتنامە سال ١٩٧٥ و در یادداشت تفاهم سال ٢٠١٢ منعقدە میان ایران و عراق بر اصل همکاری بین دو کشور در زمینە منابع آبی مشترک تاکید شدە و پر واضح است که اختلافات بین ایران و عراق در زمینە آبراهههای بینالمللی، بدون اجرای اصل همکاری قابل حل نیست و امروزە با توجە بە تغییرات اقلیمی، خشکسالی، افزایش جمعیت و توسعە بهرەبرداری از منابع آبی، منازعات آبی بین دو کشور گسترش یافتە است، لذا ضروری است کە اصل همکاری به صورت جدی و عملی مورد توجە قرار بگیرد. منابع آبی مشترک بین ایران و عراق بە جای اینکە زمینەای برای عمیقتر شدن اختلافات بین دو کشور باشند، میتوانند پل توسعە همکاری دوجانبە نە تنها در زمینە مسائل مربوط بە آب شوند، بلکە میتواند بە توسعە همکاری طرفین در زمینەهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نیز یاری رساند.
این کارشناس در خاتمه یادآور شد: آبراهههای بینالمللی بین ایران و عراق منابع آبی مشترکاند و مشمول قواعد بهرەبرداری از آبراهههای بینالمللی مندرج در کنوانسیون استفادەهای غیر کشتیرانی از آبراهههای بینالمللی سال ١٩٩٧ و موافقتنامە راجع بە آبهای مرزی سال ١٩٧٥ هستند، اما بە رغم وجود این قواعد و موافقتنامە، منازعات آبی مابین دو کشور همچنان بە قوت خود باقی است.
