خطر باکتریهای مقاوم به درمان، جدیتر از همیشه
دارو علیه درمان!
گروه اجتماعی
آنتیبیوتیکها یا در طبیعت هستند یا در آزمایشگاه تولید میشوند و برای از بین بردن باکتریها طراحی شدهاند. اما باکتریها بیش از ۳ میلیارد سال است که در حال تکامل هستند و یاد گرفتهاند که برای زنده ماندن، خود را تغییر دهند. بنابراین هرچه بیشتر از آنتیبیوتیکها استفاده شود، باکتریها هم سازگارتر میشوند. ازاینرو کارشناسان زنگ خطر را به صدا آوردهاند که اگر ارگانهای نظارتی وارد عمل نشوند، شرایط روزبهروز وخیمتر شده و شاهد افزایش مقاومت دارویی و عوارض بین نسلی خواهیم بود. این موضوع به جان باختن میلیونها نفر در سال و تحمیل هزینههای هنگفت منتهی خواهد شد.
اخیرا محمدرضا ظفرقند، وزیر بهداشت به این موضوع واکنش نشان داده و تصریح کرده است: مصرف بیرویه موجب کاهش اثرگذاری داروهای موجود و نیاز به ورود آنتیبیوتیکهای جدید میشود و اگر این روند ادامه پیدا کند، حتی داروهای پیشرفته نسل جدید هم در صورت مصرف غیرمنطقی با مقاومت میکروبی مواجه خواهند شد و چرخه خطرناک مقاومت دوباره تکرار میشود. اگر روند فعلی در جهان ادامه پیدا کند، طی ۱۰ سال آینده بیش از ۴۰۰ میلیارد دلار هزینه و حدود ۱۰ میلیون مرگومیر ناشی از مقاومت میکروبی رخ خواهد داد. این موضوع یک چالش جهانی و یک ضرورت ملی است که باید در وزارت بهداشت، بیمهها و همه نهادهای مرتبط با جدیت دنبال شود.
ظفرقندی بر اهمیت آموزش تأکید کرده و خواستار آموزش صحیح به مردم و همچنین آموزش مستمر به همکاران نظام سلامت شده تا مشخص باشد در هر بیماری چه نوع آنتیبیوتیکی، با چه دوز و در چه تعداد باید تجویز شود. وزیر بهداشت بیان کرده، «این آموزشها باید در دورههای بازآموزی و آموزش مداوم پیوسته تکرار شود، زیرا علم دائما در حال تغییر است. معاونت درمان، سازمان غذا و دارو و بیمهها باید با تجویزهای بیرویه و غیرمنطقی مقابله کنند. نسخهها باید بر اساس گایدلاینهای علمی تنظیم شود و بیمهها مسئولیت دارند از تجویز داروهای غیرضروری جلوگیری کنند.»
کارشناسان نظام سلامت میگویند، مقاومت به آنتیبیوتیکها معمولا در بازه زمانی طولانی رخ میدهد و شاید به همین دلیل باشد که هشدارهای گاه و بی گاه دانشمندان، پزشکان و فعالان عرصه بهداشت در مورد خطر روزافزون افزایش مقاومت به این رده دارویی بسیار مهم تاکنون چندان مؤثر نبوده است.
مصرف بیش از ۴۰ درصد آنتیبیوتیکها در برخی کشورها بدون توصیه پزشک!
روزگاری نهچندان دور، علم پزشکی با کمک آنتیبیوتیکهای ساده مثل پنیسیلین بر عفونتهایی بسیار پیچیده و غیرقابل درمان چیره میشد. اما به علت مصرف بیرویه و در بسیاری موارد بیمورد انواع آنتیبیوتیک، ارگانیسمهای بیماریزایی همچون انواع باکتریها توانستند بهمرور تکامل یافته و یکبهیک در برابر انواع مختلف آنتیبیوتیکها مقاوم شوند.
امروز میتوان گفت بشر سنگرهای میدان مبارزه با عفونتها را یکبهیک به ارگانیسمهای بیماریزای تکاملیافته واگذار میکند.
مقاومت روزافزون ارگانیسمهای بیماریزا به آنتیبیوتیکها هر از چندی تبدیل به بحث روز رسانهها میشود و هربار آنچه منجر به داغ شدن دوباره این بحث میشود، هشدارهای سازمان جهانی بهداشت است. این سازمان همواره تأکید کرده که استفاده نادرست از آنتیبیوتیکها ایجاد و گسترش ابرویروسها را تسریع و درمان مؤثر عفونتها را چالشبرانگیزتر میکند.
سازمان جهانی بهداشت پیشتر عنوان کرده بود: درصورتیکه اقدام فوری صورت نگیرد، مقاومت به آنتیبیوتیک میتواند به مرگ سالانه ۱۰ میلیون نفر تا سال ۲۰۵۰ منجر شود.
این سازمان از تجویز اشتباه آنتیبیوتیک ابراز نگرانی کرده و افزوده بود در ۱۴ کشور، یکسوم از حدود ۸۲۰۰ نفری که در یک نظرسنجی شرکت کردند بدون نسخه پزشک، آنتیبیوتیک مصرف کرده بودند. در برخی کشورها، بیش از ۴۰ درصد آنتیبیوتیکها بدون توصیه پزشک مصرف میشدند!
اگر مسئولانه عمل نکنیم، عفونتهای مقاوم به آنتیبیوتیک افزایش مییابد
مهدی اسفندیار از صاحبنظران حوزه سلامت، با تأکید براینکه مقاومت آنتیبیوتیکی، (توانایی یک باکتری در مقاومت در برابر درمان با آنتیبیوتیک) در سالهای اخیر به یکی از دغدغههای بزرگ بهداشت عمومی تبدیل شده، میگوید: «باکتریها ضمن تطبیق با محیط خود و انجام جهشهای ژنتیکی در برابر آنتیبیوتیکها مقاوم میشوند. این جهشها در دیانای آنها ثبت شده و به نسلهای بعدی منتقل میشود. علاوه بر این، باکتریها میتوانند دیانای مقاوم خود را حتی به دیگر باکتریها نیز منتقل کنند. در مواردی که آنتیبیوتیکهای اولیه اثر نمیکنند، پزشکان ممکن است آنتیبیوتیکهایی با طیف اثر گستردهتر تجویز کنند. اما گاهی هیچ گزینه درمانی دیگری وجود ندارد که به این وضعیت «بنبست درمانی» گفته میشود. مصرف آنتیبیوتیکهای با طیف وسیع، خود میتواند مقاومت باکتریها را افزایش دهد و بدین ترتیب، این چرخه معیوب ادامه مییابد. بنابراین چنانچه مسئولانه عمل نکنیم، عفونتهای جدی مقاوم به آنتیبیوتیک دوباره افزایش پیدا میکنند.»
این صاحبنظر عنوان میکند: «ما اکنون در زمستان قرار داریم و با افزایش میزان عفونتهای تنفسی که در گردشاند، مهم است که به خاطر داشته باشیم برای بسیاری از علائم شبیه سرماخوردگی آنتیبیوتیک لازم نیست. اگر احساس میکنید حالتان خوب نیست، در خانه بمانید. مصرف آنتیبیوتیک وقتی به آن نیاز ندارید فقط شما و عزیزانتان را در آینده در معرض خطر قرار میدهد، لذا همه باید به توصیه پزشک عمومی، پرستار، دندانپزشک یا داروساز گوش بدهند. از طرفی باید توجه کرد که اطلاعات افراد در مورد آنتیبیوتیکها بهشدت اندک است، به این معنی که ممکن است بدون اینکه بدانند، آنتیبیوتیک را به دلیلی اشتباه مصرف کنند. آموزش و افزایش آگاهی افراد در این زمینه ضروری است.»
اسفندیار بیان میکند: «سالیان قبل گزارشی توسط مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای کشور ایالاتمتحده آمریکا منتشر شد که نشان میداد خانمی دریکی از شهرهای ایالت نوادا به علت ابتلا به یک بیماری عفونی مقاوم بهتمامی انواع آنتیبیوتیکهای موجود جان خود را ازدستداده است. ماجرا ازاینقرار بوده که خانمی حدود ۷۰ ساله با علائم عفونت سیستمیک به بیمارستان مراجعه میکند. بررسی تاریخچه پزشکی بیمار نشان میدهد که چندی پیش در کشور هند دچار شکستگی در ناحیه لگن و ران شده و به علت این شکستگی و عفونت ناشی از آن در چند مرحله تحت درمان قرار گرفته است. بااینحال بیماری بهصورت کامل بهبود نیافته و بیمار پس از بازگشت به آمریکا مجددا به بیمارستان مراجعه کرده است. پس از انجام آزمایشهای تکمیلی، پزشکان متوجه میشوند عفونت موجود در بدن بیمار متعلق به گروهی از باکتریها با نام «انتروباکتریاسه» است. تمامی انواع آنتیبیوتیکهای موجود برای این بیمار تجویز شد اما هیچکدام مؤثر واقع نشد و متأسفانه بیمار جان خود را از دست داد. ابتلای این بیمار به عفونتی که بهتمامی ردههای آنتیبیوتیکی موجود مقاوم بود هرچند اولین مورد در تاریخ پزشکی نیست منجر به جلبتوجه دوباره متخصصان و رسانههای عمومی به آینده مبهم مبارزه با بیماریهای عفونی شد.»
چه خطری بشر را تهدید میکند؟
این صاحبنظر در حوزه سلامت میگوید: «در ارزیابی میزان تأثیرگذاری آنتیبیوتیکها در نبرد با باکتریها باید به این نکته توجه داشت که جدا از توانایی یک آنتیبیوتیک در مبارزه با عفونتها، ردههای دارویی جدید همیشه موردنیاز هستند. دلیل این نیاز همیشگی نیز برمیگردد به امکان جهش ژنتیکی در باکتریها که در گذر زمان آنها را در برابر آنتیبیوتیکهای موجود مقاوم میکند. فهم این نکته سبب شده که دانشمندان بهصورت مرتب در تلاش برای کشف آنتیبیوتیکهای جدید باشند. تلاشی که تاکنون کموبیش موفق بوده و منجر به معرفی گاهوبی گاه ردههای دارویی جدید شده است. اما نکتهای که در سالهای اخیر سبب افزایش نگرانیها شده است این است که سرعت کشف آنتیبیوتیکهای جدید بسیار کمتر از سرعت مقاوم شدن باکتریها به داروهای موجود است. براساس آمارهای موجود در فاصله سالهای ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۴ حدود ۲۰ آنتیبیوتیک جدید توسط «موسسه غذا و داروی» آمریکا تأیید شد. اما این عدد در فاصله سالهای بعد کاهش یافته است. نکتهای که میتواند در آیندهای نهچندان دور منجر به افزایش بروز عفونتهایی شود که بهتمامی داروهای موجود مقاوم باشند.»
چه عواملی منجر به مقاومت آنتیبیوتیکی میشوند؟
این صاحبنظر تصریح میکند: «یک باکتری مشخص زمانی نسبت به یک داروی آنتیبیوتیک مقاوم میشود که جهش ژنی صورت گرفته در ساختار ژنتیکی آن بتواند باکتری را در برابر عملکرد دارو مقاوم کرده و یا اثر دارو را خنثی کند. هر باکتری که بتواند از حمله آنتیبیوتیک جان سالم به در برد میتواند به تولید مثل خود ادامه داده و این ژن مقاوم را به نسلهای بعدی خود انتقال دهد. ذکر دوباره این نکته لازم است که مقاوم شدن باکتری به آنتیبیوتیک موضوعی طبیعی است که در گذر زمان غیرقابل پیشگیری است. آنچه در این میان مهم است این است که این مقاوم شدن با چه سرعت، تحت چه شرایطی و با چه دامنهای رخ میدهد. اینجاست که پای چگونگی تجویز دارو توسط پزشکان و مصرف آن توسط بیماران به میان میآید.»
مصرف بیرویه و بیدلیل
پنیسیلین، آموکسیسیلین، آمپیسیلین و البته داروهای جدیدتری مثل کوآموکسیکلاو، اریترومایسین و سفیکسیم اسامی هستند که برای اغلب ایرانیها آشنا هستند. برای بسیاری از ما این اسامی مترادفند با درمان هرگونه سرماخوردگی، گلودرد، سرفه، آبریزش بینی و علائم مشابه دیگر. این اعتقاد به قدرت درمانبخشی آنتیبیوتیکها در درمان بیماریهایی با علائم ذکرشده تا آنجاست که اگر پزشکی پس از ویزیت بیمار مبتلا به سرماخوردگی، یکی از این داروها را برای وی تجویز نکند احتمالا به بیسوادی متهم خواهد شد. بیماری را تصور کنید که به سرماخوردگی معمولی دچار شده است. یک بیماری ویروسی که هیچ درمان خاصی لازم ندارد و تنها داروی مؤثر در درمان آن گذشت زمان است. بیمار با علائم آبریزش بینی، سرفه، عطسه و احتمالا سردرد و گرفتگی گلو به پزشک مراجعه میکند. پزشک با یک معاینه ساده متوجه علت بیماری میشود و میداند که باید به بیمارش بگوید که دارویی نیاز نداشته و تنها داروی موردنیاز استراحت و انتظار برای طی شدن دوره بیماری است. در چنین شرایطی دو راه پیش پای پزشک است. راه اول اینکه تشخیص درست را برای بیمار توضیح داده و او را بدون تجویز دارو راهی خانه کند. در چنین شرایطی بسیار پیش میآید که بیماران با پزشک خود مشاجره نموده و از او خواستهاند تا برایشان داروی آنتیبیوتیک تجویز کند و اگر پزشک با این موضوع مخالفت کرده با بیسواد خواندن او به پزشک دیگری مراجعه و از او طلب تجویز آنتیبیوتیک نمودهاند. بنابراین بسیاری پزشکان راه دوم را انتخاب کرده و بدون در میان گذاشتن اصل قضیه با بیمار، به تجویز آنتیبیوتیک مبادرت میکنند و در اینجا است که سیکل معیوب مصرف بیرویه آنتیبیوتیک قوت میگیرد.
مصرف آنتیبیوتیک درزمانی که به آن نیاز ندارید
حال تصور کنید که بیمار مبتلابه سرماخوردگی ویروسی، با هرکدام از سناریوهای گفته شده شروع به مصرف آنتیبیوتیک کند. در چنین حالتی داروی ضد باکتری بر روی ارگانیسم بیماریزا یعنی ویروس تأثیری نخواهد داشت. اما این تمام ماجرا نیست. داروی موردنظر میتواند بر روی باکتریهای مفیدی که در شرایط عادی در بدن انسان زندگی میکنند تأثیر گذاشته و عملکرد مفید آنها را مختل کند. از طرف دیگر چنین شرایطی حتی میتواند به تولید ژنهایی در این باکتریهای مفید یا غیر مضر منجر شود که این ژنهای مقاوم ممکن است بعدها با باکتریهای بیماریزا به اشتراک گذاشته شده و آنها را نیز به آنتیبیوتیکها مقاوم کنند.
آمارهای سازمان غذا و دارو نشان میدهد که مصرف آنتیبیوتیک در ایران ۱۶ برابر استاندارد جهانی است. آماری دیگر نشان میدهد که در بیش از ۵۰ درصد نسخههای تجویز شده توسط پزشکان ایرانی حداقل یک نوع آنتیبیوتیک مشاهده میشود. علاوه بر این در نظر داشته باشید که علیرغم عدم حضور آنتیبیوتیکها در لیست داروهای بدون نسخه، تهیه بدون نسخه این داروها کاری است بسیار آسان.
البته مورد مصرف بیرویه و نابجای آنتیبیوتیکها همانطور که ذکر شد تنها مربوط به کشور ایران یا بخش خاصی از دنیا نیست و کموبیش در تمامی نقاط جهان وجود دارد. به همین دلیل است که حل آن نیز نیازمند عزمی عمومی از جانب تکتک انسانها در تمامی جوامع بشری و با هر موقعیت شغلی و اجتماعی است. اما برای حل این مشکل و یا لااقل کاهش وخامت آنچه باید کرد؟
چند توصیه مهم
مهدی اسفندیار، در این زمینه میگوید: «تجویز یا عدم تجویز داروی آنتیبیوتیک برای بیمار نه بر سود پزشک میافزاید و نه از آن کم میکند. علاوه بر این، تشخیص این موضوع که درمان بیماری شما نیازمند این رده دارویی است یا نه کاری آسان است که از عهده اغلب پزشکان برمیآید. پس بیمار هرگز نباید برای تجویز داروی آنتیبیوتیک، پزشک خود را تحتفشار قرار دهد. بیماران باید تنها آنتیبیوتیکی را مصرف کنند که توسط پزشک و برای بیماریای که فرد در حال حاضر به آن مبتلا است تجویز شود. این بدان معنی است که از داروهای باقیمانده قدیمی که تصور میشود برای بیماری مشابه تجویز شدهاند نباید استفاده کرد. هرگز نباید از داروهایی که برای اطرافیان تجویز شده مصرف کرد. فراموش نکنیم که پزشک داروی آنتیبیوتیک را تنها برای یک بیمار و برای یک دوره کامل درمانی تجویز کرده است. یعنی اینکه آن فرد باید تمامی داروی تجویز شده را طبق دستور و تا به آخر مصرف کند. بسیاری از ما بهمحض بروز علائم بهبودی از ادامه مصرف دارو دست میکشیم و اینیکی دیگر از مسائلی است که به مقاوم شدن باکتریها کمک میکند. دلیل این موضوع این است که دارو اگرچه موفق به شکست باکتری و تضعیف آن شده اما ممکن است هنوز بهصورت کامل آن را نابود نکرده باشد. درنتیجه باکتریهای زخمخورده اگرچه ممکن است امروز به نظر خاموش و شکستخورده برسند، اما نخوردن کامل دارو توسط فرد بیمار این شانس را به آنها خواهد داد تا شاید روزی دیگر، این بار قویتر و مقاومتر از گذشته به سراغ فرد بیایند. روزی که دیگر داروی آنتیبیوتیک مزبور توانایی دفاع از بیمار را در برابر آنها نداشته باشد.»
این صاحبنظر در حوزه سلامت خاطرنشان میکند: «اگر روزی فرا برسد که ارگانیسمهای بیماریزا نسبت بهتمامی آنتیبیوتیکهای موجود مقاوم شوند، صرفنظر از اینکه فرد مبتلا دارای چه موقعیت شغلی است، در کجای دنیا زندگی میکند، از چه شرایط مالی برخوردار است و یا از چه امکانات پزشکی و بیمارستانی بهره میبرد. مرگ سرنوشتی محتوم خواهد بود. امروز صدای پای باکتریهای مقاوم بلندتر از همیشه به گوش میرسد.»
آنتیبیوتیکها یا در طبیعت هستند یا در آزمایشگاه تولید میشوند و برای از بین بردن باکتریها طراحی شدهاند. اما باکتریها بیش از ۳ میلیارد سال است که در حال تکامل هستند و یاد گرفتهاند که برای زنده ماندن، خود را تغییر دهند. بنابراین هرچه بیشتر از آنتیبیوتیکها استفاده شود، باکتریها هم سازگارتر میشوند. ازاینرو کارشناسان زنگ خطر را به صدا آوردهاند که اگر ارگانهای نظارتی وارد عمل نشوند، شرایط روزبهروز وخیمتر شده و شاهد افزایش مقاومت دارویی و عوارض بین نسلی خواهیم بود. این موضوع به جان باختن میلیونها نفر در سال و تحمیل هزینههای هنگفت منتهی خواهد شد.
اخیرا محمدرضا ظفرقند، وزیر بهداشت به این موضوع واکنش نشان داده و تصریح کرده است: مصرف بیرویه موجب کاهش اثرگذاری داروهای موجود و نیاز به ورود آنتیبیوتیکهای جدید میشود و اگر این روند ادامه پیدا کند، حتی داروهای پیشرفته نسل جدید هم در صورت مصرف غیرمنطقی با مقاومت میکروبی مواجه خواهند شد و چرخه خطرناک مقاومت دوباره تکرار میشود. اگر روند فعلی در جهان ادامه پیدا کند، طی ۱۰ سال آینده بیش از ۴۰۰ میلیارد دلار هزینه و حدود ۱۰ میلیون مرگومیر ناشی از مقاومت میکروبی رخ خواهد داد. این موضوع یک چالش جهانی و یک ضرورت ملی است که باید در وزارت بهداشت، بیمهها و همه نهادهای مرتبط با جدیت دنبال شود.
ظفرقندی بر اهمیت آموزش تأکید کرده و خواستار آموزش صحیح به مردم و همچنین آموزش مستمر به همکاران نظام سلامت شده تا مشخص باشد در هر بیماری چه نوع آنتیبیوتیکی، با چه دوز و در چه تعداد باید تجویز شود. وزیر بهداشت بیان کرده، «این آموزشها باید در دورههای بازآموزی و آموزش مداوم پیوسته تکرار شود، زیرا علم دائما در حال تغییر است. معاونت درمان، سازمان غذا و دارو و بیمهها باید با تجویزهای بیرویه و غیرمنطقی مقابله کنند. نسخهها باید بر اساس گایدلاینهای علمی تنظیم شود و بیمهها مسئولیت دارند از تجویز داروهای غیرضروری جلوگیری کنند.»
کارشناسان نظام سلامت میگویند، مقاومت به آنتیبیوتیکها معمولا در بازه زمانی طولانی رخ میدهد و شاید به همین دلیل باشد که هشدارهای گاه و بی گاه دانشمندان، پزشکان و فعالان عرصه بهداشت در مورد خطر روزافزون افزایش مقاومت به این رده دارویی بسیار مهم تاکنون چندان مؤثر نبوده است.
مصرف بیش از ۴۰ درصد آنتیبیوتیکها در برخی کشورها بدون توصیه پزشک!
روزگاری نهچندان دور، علم پزشکی با کمک آنتیبیوتیکهای ساده مثل پنیسیلین بر عفونتهایی بسیار پیچیده و غیرقابل درمان چیره میشد. اما به علت مصرف بیرویه و در بسیاری موارد بیمورد انواع آنتیبیوتیک، ارگانیسمهای بیماریزایی همچون انواع باکتریها توانستند بهمرور تکامل یافته و یکبهیک در برابر انواع مختلف آنتیبیوتیکها مقاوم شوند.
امروز میتوان گفت بشر سنگرهای میدان مبارزه با عفونتها را یکبهیک به ارگانیسمهای بیماریزای تکاملیافته واگذار میکند.
مقاومت روزافزون ارگانیسمهای بیماریزا به آنتیبیوتیکها هر از چندی تبدیل به بحث روز رسانهها میشود و هربار آنچه منجر به داغ شدن دوباره این بحث میشود، هشدارهای سازمان جهانی بهداشت است. این سازمان همواره تأکید کرده که استفاده نادرست از آنتیبیوتیکها ایجاد و گسترش ابرویروسها را تسریع و درمان مؤثر عفونتها را چالشبرانگیزتر میکند.
سازمان جهانی بهداشت پیشتر عنوان کرده بود: درصورتیکه اقدام فوری صورت نگیرد، مقاومت به آنتیبیوتیک میتواند به مرگ سالانه ۱۰ میلیون نفر تا سال ۲۰۵۰ منجر شود.
این سازمان از تجویز اشتباه آنتیبیوتیک ابراز نگرانی کرده و افزوده بود در ۱۴ کشور، یکسوم از حدود ۸۲۰۰ نفری که در یک نظرسنجی شرکت کردند بدون نسخه پزشک، آنتیبیوتیک مصرف کرده بودند. در برخی کشورها، بیش از ۴۰ درصد آنتیبیوتیکها بدون توصیه پزشک مصرف میشدند!
اگر مسئولانه عمل نکنیم، عفونتهای مقاوم به آنتیبیوتیک افزایش مییابد
مهدی اسفندیار از صاحبنظران حوزه سلامت، با تأکید براینکه مقاومت آنتیبیوتیکی، (توانایی یک باکتری در مقاومت در برابر درمان با آنتیبیوتیک) در سالهای اخیر به یکی از دغدغههای بزرگ بهداشت عمومی تبدیل شده، میگوید: «باکتریها ضمن تطبیق با محیط خود و انجام جهشهای ژنتیکی در برابر آنتیبیوتیکها مقاوم میشوند. این جهشها در دیانای آنها ثبت شده و به نسلهای بعدی منتقل میشود. علاوه بر این، باکتریها میتوانند دیانای مقاوم خود را حتی به دیگر باکتریها نیز منتقل کنند. در مواردی که آنتیبیوتیکهای اولیه اثر نمیکنند، پزشکان ممکن است آنتیبیوتیکهایی با طیف اثر گستردهتر تجویز کنند. اما گاهی هیچ گزینه درمانی دیگری وجود ندارد که به این وضعیت «بنبست درمانی» گفته میشود. مصرف آنتیبیوتیکهای با طیف وسیع، خود میتواند مقاومت باکتریها را افزایش دهد و بدین ترتیب، این چرخه معیوب ادامه مییابد. بنابراین چنانچه مسئولانه عمل نکنیم، عفونتهای جدی مقاوم به آنتیبیوتیک دوباره افزایش پیدا میکنند.»
این صاحبنظر عنوان میکند: «ما اکنون در زمستان قرار داریم و با افزایش میزان عفونتهای تنفسی که در گردشاند، مهم است که به خاطر داشته باشیم برای بسیاری از علائم شبیه سرماخوردگی آنتیبیوتیک لازم نیست. اگر احساس میکنید حالتان خوب نیست، در خانه بمانید. مصرف آنتیبیوتیک وقتی به آن نیاز ندارید فقط شما و عزیزانتان را در آینده در معرض خطر قرار میدهد، لذا همه باید به توصیه پزشک عمومی، پرستار، دندانپزشک یا داروساز گوش بدهند. از طرفی باید توجه کرد که اطلاعات افراد در مورد آنتیبیوتیکها بهشدت اندک است، به این معنی که ممکن است بدون اینکه بدانند، آنتیبیوتیک را به دلیلی اشتباه مصرف کنند. آموزش و افزایش آگاهی افراد در این زمینه ضروری است.»
اسفندیار بیان میکند: «سالیان قبل گزارشی توسط مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای کشور ایالاتمتحده آمریکا منتشر شد که نشان میداد خانمی دریکی از شهرهای ایالت نوادا به علت ابتلا به یک بیماری عفونی مقاوم بهتمامی انواع آنتیبیوتیکهای موجود جان خود را ازدستداده است. ماجرا ازاینقرار بوده که خانمی حدود ۷۰ ساله با علائم عفونت سیستمیک به بیمارستان مراجعه میکند. بررسی تاریخچه پزشکی بیمار نشان میدهد که چندی پیش در کشور هند دچار شکستگی در ناحیه لگن و ران شده و به علت این شکستگی و عفونت ناشی از آن در چند مرحله تحت درمان قرار گرفته است. بااینحال بیماری بهصورت کامل بهبود نیافته و بیمار پس از بازگشت به آمریکا مجددا به بیمارستان مراجعه کرده است. پس از انجام آزمایشهای تکمیلی، پزشکان متوجه میشوند عفونت موجود در بدن بیمار متعلق به گروهی از باکتریها با نام «انتروباکتریاسه» است. تمامی انواع آنتیبیوتیکهای موجود برای این بیمار تجویز شد اما هیچکدام مؤثر واقع نشد و متأسفانه بیمار جان خود را از دست داد. ابتلای این بیمار به عفونتی که بهتمامی ردههای آنتیبیوتیکی موجود مقاوم بود هرچند اولین مورد در تاریخ پزشکی نیست منجر به جلبتوجه دوباره متخصصان و رسانههای عمومی به آینده مبهم مبارزه با بیماریهای عفونی شد.»
چه خطری بشر را تهدید میکند؟
این صاحبنظر در حوزه سلامت میگوید: «در ارزیابی میزان تأثیرگذاری آنتیبیوتیکها در نبرد با باکتریها باید به این نکته توجه داشت که جدا از توانایی یک آنتیبیوتیک در مبارزه با عفونتها، ردههای دارویی جدید همیشه موردنیاز هستند. دلیل این نیاز همیشگی نیز برمیگردد به امکان جهش ژنتیکی در باکتریها که در گذر زمان آنها را در برابر آنتیبیوتیکهای موجود مقاوم میکند. فهم این نکته سبب شده که دانشمندان بهصورت مرتب در تلاش برای کشف آنتیبیوتیکهای جدید باشند. تلاشی که تاکنون کموبیش موفق بوده و منجر به معرفی گاهوبی گاه ردههای دارویی جدید شده است. اما نکتهای که در سالهای اخیر سبب افزایش نگرانیها شده است این است که سرعت کشف آنتیبیوتیکهای جدید بسیار کمتر از سرعت مقاوم شدن باکتریها به داروهای موجود است. براساس آمارهای موجود در فاصله سالهای ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۴ حدود ۲۰ آنتیبیوتیک جدید توسط «موسسه غذا و داروی» آمریکا تأیید شد. اما این عدد در فاصله سالهای بعد کاهش یافته است. نکتهای که میتواند در آیندهای نهچندان دور منجر به افزایش بروز عفونتهایی شود که بهتمامی داروهای موجود مقاوم باشند.»
چه عواملی منجر به مقاومت آنتیبیوتیکی میشوند؟
این صاحبنظر تصریح میکند: «یک باکتری مشخص زمانی نسبت به یک داروی آنتیبیوتیک مقاوم میشود که جهش ژنی صورت گرفته در ساختار ژنتیکی آن بتواند باکتری را در برابر عملکرد دارو مقاوم کرده و یا اثر دارو را خنثی کند. هر باکتری که بتواند از حمله آنتیبیوتیک جان سالم به در برد میتواند به تولید مثل خود ادامه داده و این ژن مقاوم را به نسلهای بعدی خود انتقال دهد. ذکر دوباره این نکته لازم است که مقاوم شدن باکتری به آنتیبیوتیک موضوعی طبیعی است که در گذر زمان غیرقابل پیشگیری است. آنچه در این میان مهم است این است که این مقاوم شدن با چه سرعت، تحت چه شرایطی و با چه دامنهای رخ میدهد. اینجاست که پای چگونگی تجویز دارو توسط پزشکان و مصرف آن توسط بیماران به میان میآید.»
مصرف بیرویه و بیدلیل
پنیسیلین، آموکسیسیلین، آمپیسیلین و البته داروهای جدیدتری مثل کوآموکسیکلاو، اریترومایسین و سفیکسیم اسامی هستند که برای اغلب ایرانیها آشنا هستند. برای بسیاری از ما این اسامی مترادفند با درمان هرگونه سرماخوردگی، گلودرد، سرفه، آبریزش بینی و علائم مشابه دیگر. این اعتقاد به قدرت درمانبخشی آنتیبیوتیکها در درمان بیماریهایی با علائم ذکرشده تا آنجاست که اگر پزشکی پس از ویزیت بیمار مبتلا به سرماخوردگی، یکی از این داروها را برای وی تجویز نکند احتمالا به بیسوادی متهم خواهد شد. بیماری را تصور کنید که به سرماخوردگی معمولی دچار شده است. یک بیماری ویروسی که هیچ درمان خاصی لازم ندارد و تنها داروی مؤثر در درمان آن گذشت زمان است. بیمار با علائم آبریزش بینی، سرفه، عطسه و احتمالا سردرد و گرفتگی گلو به پزشک مراجعه میکند. پزشک با یک معاینه ساده متوجه علت بیماری میشود و میداند که باید به بیمارش بگوید که دارویی نیاز نداشته و تنها داروی موردنیاز استراحت و انتظار برای طی شدن دوره بیماری است. در چنین شرایطی دو راه پیش پای پزشک است. راه اول اینکه تشخیص درست را برای بیمار توضیح داده و او را بدون تجویز دارو راهی خانه کند. در چنین شرایطی بسیار پیش میآید که بیماران با پزشک خود مشاجره نموده و از او خواستهاند تا برایشان داروی آنتیبیوتیک تجویز کند و اگر پزشک با این موضوع مخالفت کرده با بیسواد خواندن او به پزشک دیگری مراجعه و از او طلب تجویز آنتیبیوتیک نمودهاند. بنابراین بسیاری پزشکان راه دوم را انتخاب کرده و بدون در میان گذاشتن اصل قضیه با بیمار، به تجویز آنتیبیوتیک مبادرت میکنند و در اینجا است که سیکل معیوب مصرف بیرویه آنتیبیوتیک قوت میگیرد.
مصرف آنتیبیوتیک درزمانی که به آن نیاز ندارید
حال تصور کنید که بیمار مبتلابه سرماخوردگی ویروسی، با هرکدام از سناریوهای گفته شده شروع به مصرف آنتیبیوتیک کند. در چنین حالتی داروی ضد باکتری بر روی ارگانیسم بیماریزا یعنی ویروس تأثیری نخواهد داشت. اما این تمام ماجرا نیست. داروی موردنظر میتواند بر روی باکتریهای مفیدی که در شرایط عادی در بدن انسان زندگی میکنند تأثیر گذاشته و عملکرد مفید آنها را مختل کند. از طرف دیگر چنین شرایطی حتی میتواند به تولید ژنهایی در این باکتریهای مفید یا غیر مضر منجر شود که این ژنهای مقاوم ممکن است بعدها با باکتریهای بیماریزا به اشتراک گذاشته شده و آنها را نیز به آنتیبیوتیکها مقاوم کنند.
آمارهای سازمان غذا و دارو نشان میدهد که مصرف آنتیبیوتیک در ایران ۱۶ برابر استاندارد جهانی است. آماری دیگر نشان میدهد که در بیش از ۵۰ درصد نسخههای تجویز شده توسط پزشکان ایرانی حداقل یک نوع آنتیبیوتیک مشاهده میشود. علاوه بر این در نظر داشته باشید که علیرغم عدم حضور آنتیبیوتیکها در لیست داروهای بدون نسخه، تهیه بدون نسخه این داروها کاری است بسیار آسان.
البته مورد مصرف بیرویه و نابجای آنتیبیوتیکها همانطور که ذکر شد تنها مربوط به کشور ایران یا بخش خاصی از دنیا نیست و کموبیش در تمامی نقاط جهان وجود دارد. به همین دلیل است که حل آن نیز نیازمند عزمی عمومی از جانب تکتک انسانها در تمامی جوامع بشری و با هر موقعیت شغلی و اجتماعی است. اما برای حل این مشکل و یا لااقل کاهش وخامت آنچه باید کرد؟
چند توصیه مهم
مهدی اسفندیار، در این زمینه میگوید: «تجویز یا عدم تجویز داروی آنتیبیوتیک برای بیمار نه بر سود پزشک میافزاید و نه از آن کم میکند. علاوه بر این، تشخیص این موضوع که درمان بیماری شما نیازمند این رده دارویی است یا نه کاری آسان است که از عهده اغلب پزشکان برمیآید. پس بیمار هرگز نباید برای تجویز داروی آنتیبیوتیک، پزشک خود را تحتفشار قرار دهد. بیماران باید تنها آنتیبیوتیکی را مصرف کنند که توسط پزشک و برای بیماریای که فرد در حال حاضر به آن مبتلا است تجویز شود. این بدان معنی است که از داروهای باقیمانده قدیمی که تصور میشود برای بیماری مشابه تجویز شدهاند نباید استفاده کرد. هرگز نباید از داروهایی که برای اطرافیان تجویز شده مصرف کرد. فراموش نکنیم که پزشک داروی آنتیبیوتیک را تنها برای یک بیمار و برای یک دوره کامل درمانی تجویز کرده است. یعنی اینکه آن فرد باید تمامی داروی تجویز شده را طبق دستور و تا به آخر مصرف کند. بسیاری از ما بهمحض بروز علائم بهبودی از ادامه مصرف دارو دست میکشیم و اینیکی دیگر از مسائلی است که به مقاوم شدن باکتریها کمک میکند. دلیل این موضوع این است که دارو اگرچه موفق به شکست باکتری و تضعیف آن شده اما ممکن است هنوز بهصورت کامل آن را نابود نکرده باشد. درنتیجه باکتریهای زخمخورده اگرچه ممکن است امروز به نظر خاموش و شکستخورده برسند، اما نخوردن کامل دارو توسط فرد بیمار این شانس را به آنها خواهد داد تا شاید روزی دیگر، این بار قویتر و مقاومتر از گذشته به سراغ فرد بیایند. روزی که دیگر داروی آنتیبیوتیک مزبور توانایی دفاع از بیمار را در برابر آنها نداشته باشد.»
این صاحبنظر در حوزه سلامت خاطرنشان میکند: «اگر روزی فرا برسد که ارگانیسمهای بیماریزا نسبت بهتمامی آنتیبیوتیکهای موجود مقاوم شوند، صرفنظر از اینکه فرد مبتلا دارای چه موقعیت شغلی است، در کجای دنیا زندگی میکند، از چه شرایط مالی برخوردار است و یا از چه امکانات پزشکی و بیمارستانی بهره میبرد. مرگ سرنوشتی محتوم خواهد بود. امروز صدای پای باکتریهای مقاوم بلندتر از همیشه به گوش میرسد.»
